Çanakkale ve çevresinde elma, Manisa’da üzüm, Aydın’da incir, Muğla ve Antalya’da narenciye, Ege ve Akdeniz’de zeytin üreticisi ağır bir geçim mücadelesi veriyor.
ÜRETİCİLERİMİZİN yaşadığı PROBLEMLERE dikkat çekiyoruz.
Üreticilerin aktardığına göre incir alım fiyatları geçen yıla kıyasla ciddi biçimde geriledi.
Serbest piyasada geçen yıl 350-400 TL aralığında alıcı bulan birinci sınıf incirin bu yıl 200-250 TL’ye; 120-160 TL aralığında alıcı bulan yemlik ve şaraplık incirin ise 30-60 TL’ye satıldığı belirtiliyor.
Bu fiyatlarla üreticinin emeğinin ve artan maliyetlerinin karşılanıp karşılanmadığı açıklığa kavuşturulmalıdır.
TARİŞ’in fiyat açıklamasındaki gecikme
Üreticiler, TARİŞ’in 2026 yılı incir alım fiyatlarını 6 Ekim’de açıkladığını; fiyatların her yıl ağustos sonu veya eylül başında duyurulduğunu ifade ediyor. Açıklamanın gecikmesi, piyasadaki belirsizlik ve ürünün saklama koşulları, üreticiyi mahsulünü düşük fiyatlarla satmak zorunda bırakmış olabilir.
Bu gecikmenin üretici üzerindeki etkisi ve piyasada kimlerin bundan yarar sağladığı araştırılmalıdır.
Üreticiler tarafından paylaşılan alım fiyatları şöyle:
2025 yılında A1 kalite/grup incirin alım fiyatı kilogram başına 300 TL iken, 2026 yılında 250 TL olmuştur. A6 grubunda fiyat her iki yılda da kilogram başına 160 TL, A9 grubunda ise 100 TL olarak açıklanmıştır.
Testler ve ihracat süreci
İncir ihracatında ürünler çeşitli testlerden geçiriliyor. İhracatçıların bir bölümü, son dönemde uygulanan kriterler ve ürünlerin gümrüklerden geri dönmesi konusunda sorun yaşadıklarını dile getiriyor. Hangi ürünlerin hangi kriterlere göre reddedildiği, test sonuçlarının nasıl değerlendirildiği ve uygulamanın bütün ihracatçılara eşit biçimde yapılıp yapılmadığı kamuoyuna açıkça anlatılmalıdır.
Bir ürün mevzuata aykırıysa elbette gerekli işlem yapılmalıdır. Ancak denetimlerin şeffaf, ölçülebilir ve herkese eşit uygulanması; üreticinin emeğinin haksız yere zarara uğramaması gerekir.
Piyasa yoğunlaşması ve rekabet
Aydın, Türkiye’nin ve dünyanın önemli incir üretim merkezlerinden biridir. Üretimin büyük bölümünü çiftçiler üstlenirken, alım, işleme ve ihracat zincirindeki güç dağılımının nasıl şekillendiği de açıklığa kavuşturulmalıdır.
İhracat pazarında kaç firma faaliyet gösteriyor? Pazar payları nasıl dağılıyor? Küçük ve orta ölçekli yerli firmalar hangi sorunlarla karşılaşıyor? İhracat denetimleri ve gümrük uygulamaları tüm firmalar için aynı biçimde mi yürütülüyor?
Bu soruların cevabı, herhangi bir kişi ya da topluluğu hedef göstermek için değil; rekabetin adil olup olmadığını ve üreticinin hakkını kimin koruduğunu anlamak için önemlidir.
Boykot döneminde ihracatçıların yaşadığı sorunlar, firmaların kapanması ve incir fiyatlarındaki düşüş arasında bir ilişki bulunduğu öne sürülüyor. Bu iddialar varsayımlarla değil; denetim kayıtları, ihracat verileri, test sonuçları ve bağımsız incelemelerle ortaya konulmalıdır.
Aydın’da üreticilerin traktörlerle eylem yapması, yaşanan sıkıntının sahadaki yansımasıdır. Çiftçinin geçim derdi görmezden gelinmemeli; fiyat, ihracat ve denetim süreçleri bütün yönleriyle incelenmelidir.
İncir piyasasında kim ne kadar alım yapıyor?
İncir ticareti kimlerin kontrolünde?
İncir üzerinden üreticimize ve ülkemize operasyon peşinde olanlar mı var?
Fiyatı kim, hangi koşullarda belirliyor? İhracat kanallarında üreticiyi ve yerli firmaları zorlayan uygulamalar var mı?
Bu soruların cevabı aranmalı, kamuoyuyla paylaşılmalıdır. Çiftçinin emeğini korumak ve adil rekabeti sağlamak için şeffaf bir inceleme yapılması gerekmiyor mu?
ZEYTİNİ BEKLEYEN TEHLİKE: TEDBİR ALMAKTA GECİKMEMELİYİZ
Ege ve Akdeniz’de zeytin üreticisi, yeni sezon öncesinde ciddi bir fiyat ve maliyet baskısıyla karşı karşıya. 2025-2026 sezonunda zeytinde “yok yılı” yaşanırken fiyatlar makul seviyelerde seyretmişti. 2026-2027 sezonunun “var yılı” olması ve küresel piyasalardaki gerileme ise alım fiyatlarını üretici beklentilerinin altına çekti.
Akhisar bölgesinde açıklanan fiyatlara göre geçen sezon duble zeytin kilogram başına 90 TL, 1 numara zeytin 80 TL, yağlık zeytin ise 50 TL’den alınıyordu. Yeni sezonun ilk fiyatları dublede 60 TL, 1 numarada 50 TL, yağlık zeytinde ise 10 TL seviyesinde kaldı. Açıklanan fiyatlar, geçen yılın dahi gerisine düşerek üreticilerin tepkisine yol açtı.
Bir önceki yıla göre yemeklik zeytinde yaklaşık %35, yağlık zeytinde ise %80’e varan düşüş yaşandığı belirtiliyor. Genel alım fiyatlarındaki gerileme %33 ile %80 arasında değişirken girdi maliyetlerinin yaklaşık %35 arttığı ifade ediliyor.
Üreticinin karşı karşıya olduğu maliyet tablosu da ağırlaşıyor. Mazotun litre fiyatı Ekim 2025’te 55,44 TL iken Ekim 2026’da 96,58 TL’ye çıktı. İşçilik maliyetleri, zeytin toplama yevmiyesi ve hasat makinesi kullanımı da üreticinin yükünü artırıyor. Serbest piyasada yağlık zeytinin kilogram fiyatının 10 TL’ye kadar gerilemesi, üreticinin masraflarını karşılayamaması riskini büyütüyor.
Bazı zeytinyağı fabrikalarının maliyetleri gerekçe göstererek bu yıl hizmet vermeyeceklerini açıkladığı yönündeki bilgiler de kaygıları artırıyor. Alım yetersizliği ve fabrikaların çalışmaması, zeytinin dalında kalmasına ve bölge zeytinciliğinde krizin derinleşmesine yol açabilir.
Bu tablo karşısında üreticiyi yalnız bırakmamak gerekiyor. Zeytinin toplanamaması, çiftçinin ağır zarara uğraması ve üretimden kopması ihtimali büyümeden; alım, depolama ve işleme süreçleri için gerekli tedbirler alınmalıdır.
Zeytini ve zeytin üreticisini bekleyen tehlike ortadadır. Tedbir almakta gecikmemeliyiz.
ELMADA DURUM.
Çanakkale ve çevresinde elma üretimi yapan çiftçiler; ürün fiyatlarının hızla gerilemesi, tüccarların uyguladığı zorlu eleme ve seçim kriterleri ile ödeme takvimlerinin belirsiz ve uzun vadeli olması nedeniyle ciddi mağduriyet yaşıyor. Üretici, kaliteli ürününü pazarlamakta zorlanırken ekonomik açıdan da çıkmaza giriyor.
Eylül ayının başında ve ortasında elmanın kilogramı kısa bir süre yaklaşık 30 TL’den alındı. Ay sonunda fiyatlar 20-25 TL seviyelerine geriledi. Ekim ayının başında ise tüccarların alım fiyatı 10-15 TL aralığına kadar düştü. Meyve suyu sanayisi elmayı kilogram başına 4-5 TL’den, peşin ödeme koşuluyla alıyor.
Elmanın çiftçiye kilogram başına üretim maliyeti yaklaşık 8-10 TL. Bir toplama işçisinin günlük yevmiyesi ise 2.000 TL. Üstelik elmanın çiftçi tarafından toplanıp tüccara halde teslim edilmesi gerekiyor.
Normal elma standardı 6,5 santimetre ve üzeri kabul edilmesine rağmen, bu ölçüyü karşılayan ürünlerin de tüccarların seçiminde elendiği ve bunun fiyatı düşürmek için yapıldığı ileri sürülüyor. Ürün halde yeniden seçiliyor; bazen elmanın üçte biri, boyutlarının küçük olduğu gerekçesiyle geri çevriliyor.
Tüccara 10-15 TL bandında satılan ürünün ödemesinin ne zaman yapılacağı da belirsiz. Ödeme için en erken bir ila üç ay sonrası teklif ediliyor ya da şubat ayına çek kesilerek ödeme daha ileri tarihlere bırakılıyor. Meyve suyu fabrikaları ise kilogram başına 4-5 TL’den aldıkları ürünün ödemesini peşin yapıyor.
Tüccarların ürünün bir kısmını geri çevirmesi, vadeli ve belirsiz ödeme koşulları, üreticinin acil nakit ihtiyacıyla birleşince çiftçiyi zor durumda bırakıyor. Bu nedenle kaliteli ve piyasa değeri olan elmalar, dalında kalmaması için kilogramı 4-5 TL’den peşin ödeme yapan meyve suyu fabrikalarına verilebiliyor.
Kilogram başına üretim maliyeti 8-10 TL olan elmanın 10-15 TL’ye uzun vadeli satılması ya da 4-5 TL’ye meyve suyu fabrikalarına verilmesi, 2.000 TL’lik işçi yevmiyesi de hesaba katıldığında çiftçinin kâr etmesini neredeyse imkânsız hâle getiriyor ve üreticinin mağduriyetini derinleştiriyor.
SOFRAMIZIN ZARİF YİYECEĞİ ÜZÜMDE NELER OLUYOR?
Manisa ve çevresindeki üzüm üreticileri; taban fiyatların düşmesi, alıcı bulunamaması ve ihracat kanallarının tıkanması nedeniyle ağır bir mağduriyet yaşıyor. Bölgede alım satımın durma noktasına gelmesi, çiftçinin üretimini sürdürmesini ve ekonomik dengesini korumasını güçleştiriyor.
Alaşehir’de 24 dönüm üzüm bağı bulunan bir çiftçinin 2025-2026 dönemindeki maliyet ve gelir tablosu, yaşanan sıkıntıyı açıkça ortaya koyuyor. İlaç ve gübre harcaması 2025’te 160 bin TL iken 2026’da 470 bin TL’ye yükseldi. Mazotun litre fiyatı da 45 TL’den 90 TL’ye çıktı.
Buna karşılık üzümün satış fiyatı kilogram başına 100 TL’den 60 TL’ye geriledi. Yani üreticinin girdi maliyetleri katlanırken, üründen elde ettiği gelir düştü. Çiftçinin gelir-gider dengesi altüst oldu.
Üreticilerin aktardığına göre bölgede üzümü alan ya da satan bir piyasa hareketliliği kalmadı. Alımların durmasında ihracat yapılamamasının etkili olduğu belirtiliyor. Bölge üzümünün önemli pazarlarından Rusya’ya ihracatın bu yıl gerçekleşmemesi, ürünün elde kalmasına ve alıcı bulunamamasına yol açtı.
Manisa ve Alaşehir’de çiftçi; iki-üç katına çıkan ilaç, gübre ve mazot giderleri, 100 TL’den 60 TL’ye düşen satış fiyatı ve daralan ihracat imkânları arasında sıkıştı. Üreticiler, borçlarını ödemekte ve üretimi sürdürmekte zorlanıyor.
Üzüm üreticisinin emeği ve geleceği için vakit kaybetmeden çözüm üretilmeli; pazarlama ve ihracat kanalları yeniden işler hâle getirilmelidir.
Metin Külünk
Siyasetçi